Eitt af því sem síðasta ríkisstjórn, sem sat að völdum milli 2017 og 2024, gerði var að fjölga undanþágum í skattkerfinu, oftast þannig að í þeim fólst lækkun á sköttum sem afmarkaðir hópar þurftu að greiða. Þessar aðgerðir léku stóra rullu í að það tókst ekki að reka ríkissjóð réttu megin árum saman, enda ekki gerðar neinar ráðstafanir til að afla annarra tekna til að vega á móti þessum ófjármögnuðu skattalækkunum.
Þetta skilaði því meðal annars að ríkissjóður var samtals rekinn í 830 milljarða króna halla frá árinu 2019 og fram til dagsins í dag.
Í fjárlögum eru þessi fyrirbæri kölluð skattastyrkir. Þar er átt við alls kyns leiðir sem hafa verið innleiddar í skattkerfið sem fela í sér að ríkið gefi afslátt af skattkröfu. Styrkjum er veitt í gegnum skattkerfið með sértækum hætti og á skjön við það almenna skattkerfi sem flestir þurfa að lúta. Þarna getur verið um undanþágu frá skattskyldu að ræða, frádrátt eða frádráttarheimild og svo auðvitað bara lægri skattprósentu.
Um er að ræða gríðarlegar upphæðir sem veittar eru í svona skattafslætti á ári hverju og þær hafa vaxið mikið á skömmum tíma. Árið 2021, við upphaf síðasta kjörtímabils, námu skattastyrkirnir tæplega 104 milljörðum króna. Í fyrra voru þeir áætlaðir rúmlega 148 milljarðar króna.
Glufum lokað og stutt við fátækasta fólkið
Í ár var þessi þróun stöðvuð og þeirri vegferð verður haldið áfram á næstu árum. Það var meðal annars gert með því að afnema tvöfaldan skattaafslátt til fjármagnseigenda og samnýtingu skattþrepa þeirra sem borguðu hátekjuskatt á ári. Þessar skattaglufur nýttust fyrst og síðast, eðli málsins samkvæmt, allra tekjuhæstu hópum samfélagsins.
Með því að múra upp í glufurnar jukust tekjur ríkissjóðs um allt að fjóra milljarða króna á ári, sem er sambærileg upphæð og það kostar á ári að draga úr kjaragliðnun örorku- og ellilífeyrisþega landsins sem fá greiðslur úr almannatryggingakerfinu og eru með tekjulægstu hópum sem fyrirfinnast á Íslandi. Því má segja að umrædd upphæð hafi verið færð frá mjög vel settu fólki, með því að afnema skattaafslætti þess, og til þeirra sem hafa minnst á milli handanna. Það er pólitík sem jafnaðarfólk getur verið stolt af.
Þetta á ekkert að koma á óvart. Það er enda yfirlýst markmið sitjandi ríkisstjórnar að bæta skattskil, loka glufum og fækka undanþágum. Það markmið er skrifað hátt og skýrt inn í stjórnarsáttmála.
Baðlónin færð upp í efra þrep
Samkvæmt fjármálaáætlun til ársins 2031, sem birt var á fimmtudag í síðustu viku, mun fækkun undanþága og frekari lokun á skattaglufum skila ríkissjóði umtalsverðum viðbótartekjum strax á næsta ári.
Stærsta breytan þar er að baðlón landsins, þar sem mikill meirihluti gesta eru erlendir ferðamenn, verða færð úr neðra virðisaukaskattsþrepi og upp í það efra.
Með því er verið að stíga varfærið skref með ferðaþjónustuna og beina því að arðbærasta hluta hennar. Til að setja þetta í samhengi þá fer langmestur árlegur kostnaður ríkissjóðs vegna veittra skattstyrkja, eins og þeir eru skilgreindir í fjárlögum, til þess geira.
Stór hluti ferðaþjónustunnar borgar 11 prósenta virðisaukaskatt í stað þeirra 24 prósenta sem flestir þurfa að greiða. Um fimmtungur allra skattastyrkja sem ríkissjóður veitir fer til ferðaþjónustunnar vegna þessa, eða um 30 milljarðar króna í ár. Afslátturinn hefur farið hratt hækkandi undanfarin ár, en málefnasviðið ferðaþjónusta fékk 5,8 milljarða króna skattaafslátt árið 2020.
Aðrar vörur sem sitja í þessu lægra virðisaukaskattsstigi eru til að mynda smokkar og bleyjur.
OECD hefur kallað eftir þessu og það átti að gera þetta 2017
Efnahags- og framfarastofnunin (OECD) hefur ítrekað gert athugasemdir við þessa stöðu og hvatt til þess að ferðaþjónustan verði færð upp í sama þrep og aðrar. Skattafslátturinn dragi úr tekjum ríkissjóðs og brengli efnahagsumhverfið að mati stofnunarinnar.
Raunar stóð til að fara í þá aðgerð árið 2017, þegar Benedikt Jóhannesson, þáverandi formaður Viðreisnar, var fjármála- og efnahagsráðherra í ríkisstjórn undir forsæti Sjálfstæðisflokksins. Í grein sem hann skrifaði í maí það ár þar sem hann lagði fyrir þá ætlun sína að hækka virðisaukaskatt á ferðaþjónustu en lækka um leið almenna þrepið úr 24 í 22,5 prósent.
Breytingarnar áttu að hægja á vexti ferðaþjónustu og draga úr þrýstingi til hækkunar krónunnar. Einnig átti rekstrargrundvöllur atvinnugreina að jafnast og skattkerfið verða skilvirkara.
Ríkisstjórnin sem Benedikt sat í sprakk hins vegar um haustið og áformin, sem áttu að gilda frá ársbyrjun 2019, urðu að engu.