Verðbólguvéfréttirnar, og snákaolíusölumennirnir sem túlka þær, eru fleiri á Íslandi þessi dægrin en flugur á kókósbollu úti í júlísólinni. Minnihlutinn á þingi, og fylgitungl hans í ríkisstyrktum hugveitum og jafnríkisstyrktum fjölmiðlum, fara þar fremst í flokki í einhvers konar furðulegri Þórðargleði um að það gangi ýmislegt á í virku efnahagskerfi og að það hljóti að vera, með einhverjum hætti, ríkisstjórninni að kenna. Ríkisstjórninni sem þau líta á sem hústökufólk í stjórnarráðinu þrátt fyrir að meirihluti þjóðarinnar hafi fært henni lyklana í lýðræðislegum kosningum.
Fyrir liggur að næstu verðbólgutölur verða birtar í næstu viku, nánar tiltekið 29. janúar. Þeirra er beðið með töluverðri eftirvæntingu í þetta skiptið af nokkrum ástæðum. Í fyrsta lagi voru tölurnar nokkuð furðulegar síðustu tvo mánuði. Verðbólgan var þannig miklu minni í nóvember en búist hafði verið við en svo miklu meiri í desember en spár höfðu gert ráð fyrir. Allt í allt var verðbólga á síðasta ársfjórðungi síðasta árs á sirka þeim stað sem búist hafði verið við.
Sumt togar upp, annað niður
Í öðru lagi ríkir spenna vegna þess að það eru nokkrar mismunandi breytur sem munu geta haft áhrif á verðbólguna í næstu tölum. Það liggur til að mynda fyrir að í janúar á hverju ári eru útsölur í kjölfar jóla þar sem vörur eru seldar á niðursettu verði og almennt er töluvert ódýrara að fljúga í fyrsta mánuði ársins en þeim síðasta. Þá hefur bensínlítrinn lækkað um allt að þriðjung eftir að sértæk gjöld sem lögð eru á hann voru felld niður. Í ofanálag voru vörugjöld á rafmagnsbíla, sem uppistaða heimila sem versla sér nýja bíla kjósa að kaupa, felld niður um áramót. Allt þetta ætti að toga verðbólguna niður og nær 2,5 prósenta verðbólgumarkmiði Seðlabankans.
Hins vegar liggur fyrir að ýmsar krónutöluhækkanir tóku gildi að venju í byrjun árs, að vörugjöld á aðra bíla en rafmagnsbíla voru hækkuð, að ríkisstyrkur til rafbílakaupa var lækkaður og að kílómetragjald var tekið upp. Allt mun þetta toga verðbólguna upp. Um hversu mikið er hins vegar deilt.
Hinn mikli misskilningur
Það liggur því fyrir, þegar svona margar breytur eru að hreyfast, að erfitt er að spá fyrir um hverju þær munu skila í breytingum á vísitölu neysluverðs. Greiningardeildir, og sérstaklega sú sem starfar innan Arion banka, hafa ásamt Samtökum atvinnulífsins látið að því liggja að fjármála- og efnahagsráðuneytið sé að vanmeta verulega áhrifin af vörugjaldabreytingum sínum, sem það telur að muni einungis hækka vísitöluna um 0,1 prósent. Í uppleggi þeirra segir að það fari ekki saman hljóð og mynd þegar vörugjöldin eigi að skila ríkissjóði 7,5 milljörðum króna í tekjur á þessu ári en eigi ekki að bæta meiru en svona pinkulitlu við verðbólguna.
Þarna virðist þó vera reginn misskilningur á ferðinni. Það er nefnilega þannig að vörugjöld leggjast ekki bara á heimili, heldur líka fyrirtæki og þar með á bílaleigur, sem kaupa gríðarlegt magn af bílum. Kaup bílaleigna á bílum teljast ekki til einkaneyslu og reiknast því ekki með í vísitölu neysluverðs sem mælir verðbólgu. Á síðasta ári voru um og yfir 60 prósent af bílakaupum heimila hins vegar rafbílakaupa og þar mun lækkun vörugjalda á slíka skipta miklu við útreikning á verðbólgu.
Verðbólguhorfur áfram á kúrs
Hvað kemur upp úr krafsinu hjá Hagstofunni í næstu viku er því háð alls kyns óvissu. Heilt yfir hafa verðbólguhorfur þó lítið breyst þrátt fyrir töluverðar sveiflur í verðmælingum. Í enda dags eru gjaldskrárhækkanir ekki ráðandi þáttur í verðbólguþróun heldur peningastefnan í landinu, sem hefur bein áhrif á eftirspurn og launahækkanir.
Stjórnvöld geta síðan lagt sín lóð á vogarskálarnar með festu í ríkisfjármálum, líkt og sitjandi stjórn er að gera með skýrum og ábyrgum hætti sem mun skila hallalausum fjárlögum árið 2027 eftir óráðsíðu kyrrstöðustjórnarinnar sem sat að völdum 2017 til 2024 og kaus að reka ríkissjóð meira og minna á mörg hundruð milljarða króna yfirdrætti til að fjármagna skattalækkanir og -glufur á breiðustu bökin á meðan innviðir og velferðarkerfið voru látin drabbast niður.