„Við lifum á tímum öfga og skautunar. Tímum þar sem yfirveguð umræða um raunverulegar lausnir á það til að drukkna í háværum yfirlýsingum þeirra sem horfa aðeins á afmarkaðan hluta samfélagsins – og móta alla sína pólitík út frá þröngri hugmyndafræði eða eigin pólitíska framgangi. Þetta á sérstaklega við þegar fjallað er um málefni innflytjenda og umsækjenda um alþjóðlega vernd. Í þeim málaflokki togar umræðan gjarnan í tvo jaðra.“
Þetta sagði Guðmundur Ari Sigurjónsson, þingflokksformaður Samfylkingarinnar, í ræðu um frumvarp til afturköllunar alþjóðlegrar verndar í vikunni. Þar benti hann á að annars vegar takist á þau sjónarmið að landamæri eigi nánast að vera opin, að Ísland eigi að taka á móti öllum sem vilja koma, óháð getu samfélagsins til að byggja upp innviði, tryggja aðlögun, tungumálakennslu og raunverulega þátttöku í samfélaginu. Og hins vegar þau sjónarmið – sem því miður verði sífellt háværari – að útlendingar séu ógn við samfélagið, að loka eigi landamærum og að ekki eigi að taka við einni einustu fjölskyldu sem flýr stríð, náttúruhamfarir eða aðrar hörmungar. „Þegar við horfum vestur yfir haf þessa dagana sjáum við hversu langt stjórnmál byggð á slíkum ótta geta gengið.
Grímuklæddir menn ganga hús úr húsi í leit að fólki til að handtaka og vísa úr landi. Og þeir sem mótmæla með friðsömum hætti eiga á hættu að vera barðir, fangelsaðir – jafnvel skotnir.“
Guðmundur Ari sagði það ábyrgðarhlutverk að taka sæti á Alþingi. Það væri hultverk þeirra sem að gera að setja setja lög, móta regluverk og tryggja að það virki til að byggja upp öruggt og farsælt samfélag. „Stjórnmál byggjast vissulega á hugmyndafræðilegum gildum og rökræðu. En þau snúast ekki síður um að leysa raunveruleg verkefni. Að vega og meta ólíka kosti. Og að taka erfiðar, en ábyrgar, ákvarðanir í þágu heildarinnar.“
Þannig væri það ábyrgðarhluti að fjalla um málefni umsækjenda um alþjóðlega vernd. „Við eigum að gera það af yfirvegun og skynsemi. Það eru áskoranir víða í kerfinu okkar, breytt heimsmynd, aukinn fjöldi umsókna og lengri málsmeðferðartími hefur skapað áskoranir í kerfinu sem við þurfum að bregðast við. Við getum staðið vörð um mannréttindi fólks og um leið tryggt öryggi samfélagsins. Við getum byggt upp kerfi sem er mannúðlegt og skilvirkt. Og við getum komið í veg fyrir misnotkun á kerfinu án þess að brjóta á mannréttindum eða fórna grundvallargildum réttarríkisins.“
Tryggja raunveruleg tækifæri til að aðlagast samfélaginu
Frumvarpið sem verið var að ræða snýst um að samræma reglur og heimildir við það sem tíðkast á Norðurlöndunum og í ríkjum Evrópusambandsins. Það heimilar afturköllun alþjóðlegrar verndar í afmörkuðum tilvikum: þegar gildar ástæður eru til að telja einstakling hættulegan öryggi ríkisins, þegar hann hefur hlotið endanlegan dóm fyrir mjög alvarlegt afbrot eða þegar hann hefur ítrekað framið brot sem ógna allsherjarreglu og almannaöryggi. Þetta eru sömu meginreglur og liggja til grundvallar flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna, sem heimilar ríkjum að grípa til slíkra aðgerða þegar raunveruleg ógn steðjar að samfélaginu. Í frumvarpinu er hins vegar með engu móti brotið á mannréttindum eða alþjóðlegum skuldbindingum Íslands.
Guðmundur Ari benti þannig á að íslensk stjórnvöld megi áfram sem áður aldrei senda fólk til ríkis þar sem það á í hættu að verða fyrir pyntingum, ómannúðlegri meðferð eða lífshættu. „Sú regla er bundin bæði í stjórnarskrá okkar og í mannréttindasáttmála Evrópu. Henni verður ekki vikið til hliðar, jafnvel ekki á tímum neyðarástands. Þess vegna er skýrt kveðið á um að þótt alþjóðleg vernd sé afturkölluð, megi ekki framkvæma brottvísun ef slík hætta er fyrir hendi. Í þeim tilvikum á viðkomandi rétt á tímabundnu dvalarleyfi hér á landi, svokölluð umborin dvöl.“
Þá verður hin svokallaða 18 mánaða regla, sem er séríslensk málsmeðferðaregla sem felur í sér að um að umsækjandi um alþjóðlega vernd fái sjálfkrafa dvalarleyfi vegna tafa á málsmeðferð að loknum þeim málsmeðferðartíma, afnumin. Í frumvarpinu er enn fremur áréttað að stjórnvöld eru og verða áfram bundin af skýrum skyldum til að afgreiða mál eins fljótt og unnt er, bæði samkvæmt útlendingalögum og stjórnsýslulögum, með hliðsjón af hagsmunum málsaðila og kostnaði sem hlýst af málsmeðferð og þjónustu við umsækjendur. Stjórnvöld hafa unnið markvisst að því að stytta málsmeðferðartíma og styrkt Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála til að stuðla að því að málsmeðferð verði stytt. Það er enda bæði hagur umsækjenda og íslenska ríkisins.
Í niðurlagi ræðu sinnar sagði Guðmundur Ari að á tímum þar sem andúð í garð útlendinga fari vaxandi víða og stjórnmál byggð á ótta fái aukið rými, skipti máli að regluverkið sé skýrt: að réttindi og skyldur haldist í hendur og að misnotkun kerfa hafi afleiðingar. „Ég vona að við getum sameinast hér á Alþingi um tvö markmið: Að laga kerfin og efla öryggi á landamærunum. Og að tryggja um leið að þau sem hingað flytja fái raunverulegt tækifæri til að aðlagast samfélaginu, læra tungumálið og taka þátt í að byggja upp það öfluga samfélag sem við eigum hér saman. „