Í vikunni kláraðist önnur umræða um fjáraukalög sem hafa þann eina tilgang að veita ríkissjóði heimild til að gefa út ríkisskuldabréf til að endurfjármagna skuld við ÍL-sjóð. Tilgangurinn er að gera upp skuld sjóðsins vegna fyrirliggjandi ríkisábyrgðar á skuldum hans.
Þetta hljómar allt mjög tæknilega en er í raun risastórt mál. Kostnaður ríkissjóðs við að gera upp þessa ríkisábyrgð er nefnilega metinn á 169 milljarða króna. Til að setja þá tölu í samhengi er hún næstum tíföld öll ætluð árleg veiðigjöld eftir að þau hafa verið leiðrétt.
Af hverju situr íslenskur almenningur uppi með þennan myllustein um hálsinn? Það gerir hann vegna ákvarðana sem ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknar tóku snemma á þessari öld. Þessir flokkar ákváðu að láta Íbúðalánasjóð, fyrirrennara ÍL-sjóðs, gefa út risastóra skuldabréfaflokka sem nutu ríkisábyrgðar en sjóðurinn sjálfur mátti ekki greiða upp fyrir gjalddaga. Þeir sem Íbúðalánasjóður lánaði peningana sem hann fékk fyrir sölu skuldabréfaflokkanna máttu hins vegar greiða upp lánin áður en kom að gjalddaga, án þess að greiða uppgreiðslugjald, ef þau gátu fengið betri kjör annars staðar.
Eftir kosningarnar 2003 ákváðu þessir tveir flokkar svo að endurnýja stjórnarsamstarf sitt og innleiða helsta kosningaloforð Framsóknar um 90 prósent lán Íbúðalánasjóðs til húsnæðiskaupa. Einkabankar fóru nær samhliða að bjóða upp á 100 prósent lán, betri vaxtakjör og hærri lán. Í stað þess að halda sig til hlés við þessar aðstæður fór Íbúðalánasjóður í samkeppni við bankana og reyndi að lána sem mest. Fólk flúði hins vegar með fótunum til einkabanka og uppgreiðslur hrúguðust inn. Íbúðalánasjóður sat þá uppi með mikið magn af peningum sem hann gat illa ávaxtað og skuldir sem hann mátti ekki borga upp.
Eftir bankahrunið þurfti ríkissjóður að setja yfir eitt hundrað milljarða króna inn í Íbúðalánasjóð til að laga stöðuna. Árið 2019 var sjóðnum skipt upp og ÍL-sjóður varð til um „vandamálin“. Tilgangurinn var að reyna að leysa þau, en svo skall kórónuveirufaraldurinn á og í stað þess fór ríkið að taka lán, alls upp á 190 milljarða króna, úr ÍL-sjóði á lágum verðtryggðum vöxtum. Sú skuld stendur nú í um 237 milljörðum króna.
Síðasta ríkisstjórn reyndi ýmsar leiðir til að reyna að leysa úr málinu, með litlum árangri. Ný ríkisstjórn setti úrlausn málsins mjög framarlega á verkefnalista sinn. Í apríl var haldinn fundur með skuldabréfaeigendum, sem eru að mestu íslenskir lífeyrissjóðir, þar sem 81 prósent þeirra samþykkti að gera upp bréfin með afhendingu tiltekinna eigna upp á 673 milljarða króna. Á meðal þess sem ríkið skuldbindur sig til að gera er að gefa út ríkisskuldabréf fyrir 510 milljarða króna.
Ávinningur ríkissjóðs af samkomulaginu er fjórþættur:
- Taprekstur ÍL-sjóðs verður stöðvaður.
- Kostnaður við uppgjör ábyrgðar liggur fyrir og fjármögnun til lengri tíma tryggð með hagkvæmum hætti.
- Samkomulagið bindur enda á óvissu og treystir orðspor ríkissjóðs.
- Það hefur líka jákvæð áhrif á skuldahlutföll og vaxtakostnað A-hluta ríkissjóðs á næstu árum.